S.B PROF.DR.EKREM K.UNAT

13.10.1969 Tarihinde mektubunuza geç karşılık vermek , gayri melhuz işlerimin belirlenmesinden ileri gelmiştir. Çok çok özür ve af dilerim.

Osmanlı İmparatorluğunda Bakteriyoloji ve Viroloji hakkında hazırlamakta olduğunuz eser için sizi candan kutlarım. Bu bapta şimdiye kadar esaslı bir yayın yapılmamıştır. Her nedense Türkler maziyi çabuk unutuyorlar. Memleket ilim ve irfanına çok büyük hizmet edeceğinize hiç şüpheniz olmasın.

Hazırladığınız eserin muhteviyatından malumatım olmadığı için şu yazımı yazdığım esnada acaba sayın profesörün sorgusu dışında Bakteriyoloji mensuplarına dair olan hatıratımı yazayım mı, yazmayayım mı düşüncesine kapıldım.

Bendeniz memleketimiz Bakteriyoloji meslektaşları arasına 1325 (1909)’ da katıldım. Yaşım Mart gelince 84 olacaktır.

Bilmem kitabınıza bir parça memleketimiz bakteriyoloji tarihi hakkında malumat vermeniz nasıl olur ? Bu bapdaki teklif cesaretimi nazar-ı müsamaha ile görmenizi bilhassa istirham ederim.

           Bu yönden ilk önce sorgularınıza karşılık vereceğim. Sonra da ayrıca lüzumlu göreceğiniz ve görmeyeceğiniz hatıratımı ayrıca karalayacağım. Arz ettim. Yaş 84’e yakın istediğim gibi silsile mülehazatımı harekete getirmekte oldukça zorluk çekiyorum . Buna da şükür ediyorum.

           Bu suretle köhnemiş bir adamı hatırladığınız için minnet ve şükranlarımı arz etmeğe müsaade ediniz. Derin hürmetlerimi arz eder, gözlerinizden öperim.

Arzu ederseniz Refik bey hakkında ve tanıdığım eski bakteriyologlar hakkında hatıralarımı yazayım.

1- Veteriner Bakteriyoloji Prof. Nikol’ün memleketimize gelmesiyle başlamıştır.

2- Askeri veteriner olmadığım için Hoca Dr. Rifat Hüsamettin beyin Cinci meydanındaki ahşap Büyücek bir evde bulunan baytar binde ders verdiğini işittim.

Bendeniz baytar mekteb-i alisine 1319 (1903)’ de girdim. Dr. Hüsamettin beyin ne vakte kadar bakteriyoloji dersini verdiğini anlamak için bazı izahatte bulunmayı lüzumlu gördüm. Şöyle ki.

           Abdülhamid’in 35 inci (lütfen hangi sene olduğunu lütfen arayınız. Tahta çıkışı senesi Sultan, bazı gösterişlerde bulunmayı münasip görmüş ve Sultanahmet’teki Kabasakal mahallesinde Tunuslu Hayrettin Paşanın yarısı kargir yarısı ahşap çok büyük konağını restore ettirerek Baytar Mekteb-i Alisi adı altında açmış ve cincin meydanındaki mütevazi mektep buraya nakil edilmiştir. İşte bendeniz 1319 (1903) ‘ de bu mektebe girdim.

Müdür Alfor’da ikmal-i tahsil etmiş ve Nikol’ün Nişantaşı’ndaki bakteriyolojihanesinde staj görmüş ve Nikol’le bazı araştırmalar yapmış olan Adil beydi….

Bakteriyolojiye gelince mektebin üst katında yatakhanelerin bulunduğu ve kapılarının gayet büyük bir salona açıldığı yerin karşısındaki odalardan birirsinin bakteriyoloji laboratuarı olduğunu görmüştüm. Burada hem bakteriyoloji dersi veriyor ve hem de Nikol’ün Nişantaşındaki bakteriyolojihanede hazırladığı sığır vebası serumu 15 kadar sığır üzerinde hazırlanıyordu. Çalışanlar baytar yüzbaşı Mustafa ve Nikolaki beylerdi. Adil beyin idaresinde idi. Adil bey hem salgın hastalıkları ve bakteriyoloji dersini vermekte idi. Adil beyin şöhreti karşısında adeta ona hayran, bakardık . Tüberkülozun tesiriyle sapsarı bir çehreyi taşıyan çok zayıf bir vücutla karşılaşılır idi.

         Fransa’dan getirttiği havagazı ile işler bir motorla duvara bağlanan hava boşaltıcı tulumba ve iki adet havası boşaltılacak üstüvane şeklindeki tesisatla üstüvane şeklindeki tesisatla kuru serum yapmağa başlamıştır. Gayet sıkı inzibat altında yaşadığımızdan ne olup bittiğini kimseye soramazdık. Yalnız bu tesisatı işleten Ermeni asıllı Ağacan adındaki adam daima Adil beyle temasta olduğundan ondan işittiğimiz şu idi …. Kurutulan serumu bir türlü tamamiyle ofizyolojikde eritmediğinden çok canı sıkılıyor, eritme ile meşgul olduğunu anlatırdı.

Adil bey, 1904 martından sonra vefat etmiştir. Çocuğu olduğunu işitmedim. Hanımı sonradan asabiye doktorlarından meşhur Raşit Tahsin beyle evlenmiştir.

3- Nikolaki beyin bakteriyoloji okuttuğu vaki değildir. Adil beyden sonra askeri ve sivil baytar mekteplerinin birleşme zamanına kadar bu dersi okutmuştur. Mektep hocaları arasında en iyi ders anlatan bir zattı. Şöyle, böyle hatırladığıma göre, hastalığından dolayı muntazaman derslerine devam edemeyen Adil beye salgın hastalıklar dersinde yardımcılık etmiştir. Fakat hiçbir zaman bakteriyoloji dersi vermemiştir. Öyle zannediyorum ki Adil bey geldikten sonra Dr. Rifat Hüsamettin bey dersi bırakmıştır.

4- Adil beyin vefatından sonra iki odadan ibaret olan bakteriyoloji laboratuarına müdür Refik bey 1904 senesinde bakteriyolojihaneyi baytari müdürü ünvanı ile tayin edilmiştir. Dr. Refik bey Atabayı askeriye mezun eden Dr. Binbaşısı idi. Artık bakteriyolojihane-i Baytari teşekkül etmiş bulunuyordu. Bugünkü Pendik Bakteriyoloji Enstitüsünün nüvesi Burada çalışanlar ; müdür Dr. Refik bey, baytar yüzbaşı Mustafa (bu zat, 1904 (1320) senesinde Boğaziçinde boğulmuştur) Nikolaki bey baytar Cafer Fahri bey, Dr. Refik bey zamanında sığır vebası serumu veren sığırlar bir hayli çoğaltılmış ve bakteriyoloji laboratuvarına istiklal verilerek Bakteriyolojihane Baytari unvanını almıtır ki Bugünkü Pendik Bakteriyoloji Enstitüsü’ nün başlangıcıdır.

1906 (1322) de Baytar Mektebi arasında ahşap büyükçe Bakteriyolojihane – Baytari inşa edilmiş ve laboratuvar buraya nakil edilmiştir. Dr. Refik Bey hem burada müdürlük yapmış hem de mektepte Bakteriyoloji hocalığı etmiştir.

Dr. Refik Bey yanında 1909 senelerinde Müstahzar (o vakitn bir nevi asistanı ) olarak çalıştım. Bir Bakteriyoloji Enstitüsü (Ufak mikyasta ) halini o vakit almıştır. Refik bey aynı zamanda Kadırgadaki eczacı mektebinde de Bakteriyoloji hocalığı yapıyordu, asistanı sivil doktorlardan Dr. Refik Bey’di Çemberlitaş’ da Vezir Hanı Sokağındaki Muayenehanesinde mesleği dahilinde çalışırdı. Dr. Refik bey (1914) ( 1330) da Çemerlitaş’daki Bakteriyolojihaneyi Osmaniye’ye müdür tayin edilmek suretiyle Veteriner Bakteriyoloji Enstitüsünden ayrılmıştır. Bu vakte kadar da sivil Baytar Mektebinde Bakteriyoloji hocalığı yapmıştır.

5- Dr.Refik Bey çekildikten sonra Orman ve Maden ve Ziraat Nazırlı Süleymanülbostani Enstitü Pastörde Prof. Maurice Nikola’ya yazarın buraya onun tavsiye ettiği Forgeot namındaki zatı tam salahiyetle müdür olarak getirilmiştir ki ben de ona şeflik vazifesinde bulunmuştur. Bakteriyoloji dersini bir müddet Forgeot vermiştir. Birirnci cihan Harbinin patlak vermesi üzerine Forgeot (1914) (1330) temmuzunda memleketine avdet etmiştir. Yerine vekaleten ben tayin edildim. Bu vekaletim bir ay kadar devam etti. Bu müddet zarfında Bakteriyoloji dersi okutulmadı. Seferberlik başlamıştı. Zaten mektep tatilde idi.

Hariye Nezaretinin emrine girdim. Mükellef Yüzbaşı rütbesiyle Eskişehir’de sıcak sularda Hacı Ali Ağanın hanında kurulan Askeri Serum Müessesesine müdür tayin edildim. Düşman donanmasının İstanbul’a girmesi ihtimalinden ötürü Harbiye Nezareti bu tedbiri almıştı. Baytar mektebi arası içindeki Bakteriyolojihanenin bütün serum öküzleriyle bir kısım alet ve edavatını alarak ben, Nikolaki Bey , Refik bey zamanında müstahzar olarak aldığımız Ethem bey, Askeri Veteriner Mektebi hocalarından Rıza İsmail Bey ile Eskişehir’e gittik. İstanbl’da sembolik olarak yine Refik Bey zamanında müstehzar olarak aldığımız Hamdi Beyi eski yerinde bıraktık. İstanbul’daki Enstitünün sembolik müdürlüğü üzerimde idi. Bu 1917 (1333)senesine kadar devam etti. Çanakkale tehlikesi kalkınca ortalığı saran sığır vebasınında dehşeti karşısında Nikolaki Beyle Etem Bey ve Rıza İsmail Beyle Eskişehir’den Pendiğe nakil olunan müesseseye avdet ettiler . Bu müddet zarfında sivil baytar mektebinde bakteriyoloji dersini kim vermiştir. Bilmiyorum. Fakat bunu o vakit mektepte okuyan ve burada bulunan arkadaşlardan öğrenip ayrıca yazacağım.

6- Tarihini hatırlamıyorum. Sultanahmet’teki baytar mektebinde çıkan bir yangınla mektep yandı. Bu suretle Selimiye’de bulunan askeri Baytar mektebi ile sivil mektebi birleştirmek mecburiyeti hasıl olmuştur. İşte Osman Nuri Beyle, Rıza İsmail Beyin salgın hastalıkları ile Bakteriyoloji okutması bu zamana rastlar . Zaten bunlar Askeri Baytar Mektebinde bu dersleri okutmakta idiler . Bu vesile ile de sivil baytarları da hocası oldular.

7- Biyografim toplu bir halde yoktur. Pendik Bakteriyoloji Enstitüsünde olacaktır. Mamafih bendeki bendeki kayıtlardan çıkarıyorum. Şöyle ki :

a- Refik Beyin yanında iken Türkiye’de ilk defa koyunlar üzerinde şarbon serumu hazırladık. Refik Bey Tıbbiye Mektebinde mi yoksa fakültede mi hocalık ettiği zamanda yayınladığı Bakteriyoloji kitabında bundan bahseder.

b- Refik Bey Ziraat Nezaretinin emriyle Zirai Bakteryolojide Nodoziteler üzerinde çalıştık . Refik bey bunu broşür halinde yayınlamıştır.

c- Refik Beyle koyun çiçeği (Cederi-i ağnam) hastalığına karşı virüs sansibilize üzerinde çalışmış isek de muvaffak olamadık, bu yayınlanmamıştır.

d- Balkan Harbinde ben Halkalı Ziraat Mektebi Hayvan Hastanesinde iken küçük çekmece’de seyyar hastane Doktor Yüzbaşı Abdülkadir Noyan Paşa ile Türkiye’de ilk defa nalbant bir nefer üzerinde Ru’am hastalığı teşhis ettik. Bu hatırımda kalmayan veteriner mecmualarından birinde yayınlanmıştır. Fakat şimdi Refik Saydam Enstitüsünde Bakteriolog Veteriner ismini şimdi hatırlayamadığım bir arkadaşın hazırladığı kitapta yayınlanacaktır.

e- 1913 (1329) senesinde Harbiye Nezaretinin tensibi ile Kabadık çiftliğinde 600 küsur sığır üzerinde Sığır Vebası serumunun şafi veya vaki tesirleri, serumun terfih devri üzerinde gösterdiği tesir, Mix usulü ile yapılan talhikatın mahzurları olup olmadığı hakkında yapılan araştırmalar Ticaret ve Ziraat Nezareti Umuru Baytariye Umum Müdürlüğü tarafından 1321 (1913) senesinde Matba-i Osmaniye Matbaasında 28 sahifelik bir risale halinde yayınlanmış ve dağıtılmıştır. Pendik kitaplığında vardır.

f-Sığır vebasının kalpte bıraktığı Ekimozların müddeti hakkında Eskişehir Müessesesinde yaptığım ( Birçok hayvanlar üzerindeki ) Anatomi Pathologik araştırmalarım , Almanya’ da Zeitchrift für Veteribarkunde 30 Jahrg April 1918 4 Helf. Mecmuasında yayınlanmış ve Fransız veteriner ve İngiliz Veteriner kitaplarında yer almıştır. Fransızlardan Curasyonun kitabını hatırlıyorum . İngilizler hatırımda değil . Pendik kitaplığında olması lazımdır.

g- Ankara’ da Etlik Serum Müessesesini kurduğum 1921 (1337) senesinde hastalığın bütün Anadoluyu istila etmesi ve tahminen iki milyona yakın hayvanatın telefatına sebep olduğu bir devirde serumun muhtelif tarzda tatbikatına ve bahusus keçilerin sığır vebası virüsünü uzun müddet muhafaza ettiklerine ve hastalığın terfih devrini uzattığına dair “ Vebayı Bakaride Usul-ü Talkihler “ namı altında Türkiye Büyük illet Meclisi Hükümeti İktisat Vekaleti Umuru Baktariye Müdüriyeti Umumuyesi tarafından yayınlanan 1922 (1338) risalem Pendik Bakteriyoloji Enstitüsü kitaplığında vardır.

h- Tavuk Kolerasına karşı aşı denemeleri – Türkiye Baytarlar Cemiyeti Mecmuası Yıl 1935 5.

i-Antraksda Teşhis – Türk Baytarlar Cemiyeti Mecmuası 1936.

j- Etude Sur le Virus da la Variole- Receueil de Mendecine Veterinaire de L2Ecole D’alfort 1933. Ecnebi literatürlerine geçmiştir. Pendik kitaplığında vardır.

k- Vaccination par le Methode du Claveau Serumise – Recueil de Medecine Veterinaire de 1’ Ecole d’ Alfort 1934 Pendik kitaplığında vardır.

1- Etudes sur la Pleuro- Pnemoni infectieuse des- chevres D Anatolie – Recueil de Medecine Veterinaire de L’ Ecole D’ alfort 1935 No. 10

m- Preparation du Serum le Cholera aviaire chez le Boeuf Revue General de Medecine Veterinaire Tome xliv 15 Mai 1935 No. 521 – Pendik kitaplığında vardır.

ŞEFİK KOLAYLI’nın BİYOGRAFİSİ

1- Bodrum’da doğdum. Babam orada 1292 (1876) senesinde ilk Rüşdiye Mektebini kurmuştur. Bu sebeple kardeşim Neyzen Tevfik, hemşire Ayşe Behiyye ve ben burada doğduk.

2- Soyadımız Kolaylıdır. Osmanlı Hükümeti zamanında 1910 da Fransa’ya gittiğim zaman soyadım icap ettiğinden Kolaylı adını o vakit kullanmağa başladım.

3- 1302 (1888) doğumluyumdur.

4- İlk tahsilim Bodrum’ da Rüşdiye tahsilim İzmir’e yakın Urfada İdadi tahsilim İstanbul’da Vefa idadisindedir. 1319 (1903) Senesinde Baytar Mekteb-i Alisine girdim. 1323 (1907) senesinde diploma aldım.

5- Bakteriyolojiye intisabım 1909 (1325) senesi temmuzundadır.

6- 1330 (1914) Temmuzundan 1333 (1917) senesine kadar Bakteriyolojihanesi Baytari Müdür vekaletinde bulundum. Bu tarihten itibaren de 1939 senesi Haziran sonuna kadar Enstitü Müdürlüğünde bulundu. 1917 den 1939 senesine kadar 22 sene müdürlük yaptım.

7- Müesseselerdeki mesaim size evvelce yazılı verilmiştir.

8- 1939 dan 1948 senesine kadar 9 sene Ziraat Vekaleti Teftiş Heyeti Reisliğinde bulundum. 9 sene.

9- 1948 den 1951 senesine kadar da 3 sene Ziraat Vekaleti Müsteşar Yardımcılığında bulundum.

10- 1951 senesi Martbaşında arzumla emekliye ayrıldım. Sebebi de(……………………….) Vekili ile geçinemedim.

11- Balkan Harbine Baytar Mülazimi Senisi (Subay) rütbesiyle ve Birinci Cihan Harbine evvela Baytar Yüzbaşı rütbesiyle iştirak ettim. Lal Harbinde hem İktisat vekaletine (o vakit Ziraat Vekaleti yoktu, İktisat Vekaleti vardı) hem de M.M. Vekaleti emrinde çalıştım. Ankara’da Etlik Bakteriyoloji Enstitüsünü kurdum.

12- İki kızım vardır. Büyüğünden iki erkek küçüğünden bir kız torunum vardır.

5.KASIM. 1969

Şefik Kolaylı

Büyükelçi Sokak No . 3/